|
Getting your Trinity Audio player ready…
|
ZREMB był jedną z ważniejszych marek polskiego przemysłu maszyn budowlanych w okresie PRL. Nie był jednak jednym zakładem działającym w jednym miejscu, lecz nazwą używaną przez rozbudowany system przedsiębiorstw, kombinatów i zakładów zajmujących się produkcją, remontami oraz zapleczem technicznym dla budownictwa. Zakłady oznaczone nazwą ZREMB działały w wielu miastach Polski, a ich produkty trafiały zarówno na rynek krajowy, jak i za granicę.
Początki ZREMB-u
Historia ZREMB-u wiąże się z powojenną odbudową polskiego przemysłu i budownictwa. W latach 50. państwo zaczęło porządkować zaplecze techniczne potrzebne do prowadzenia wielkich inwestycji budowlanych. Potrzebne były maszyny, urządzenia, części zamienne oraz zakłady zdolne do ich remontowania i produkcji.
Z czasem zaczęły powstawać przedsiębiorstwa wykorzystujące nazwę ZREMB. Jednym z przykładów są zakłady w Radomiu. Początki tamtejszego przedsiębiorstwa sięgają 1954 roku, kiedy w ramach deglomeracji Warszawskiego Okręgu Przemysłowego przeniesiono do Radomia zakład zajmujący się remontami maszyn budowlanych. Początkowo jego podstawowym zadaniem były remonty maszyn i urządzeń dla budownictwa oraz przemysłu materiałów budowlanych, a następnie również produkcja maszyn i części zamiennych.
W 1965 roku powołano tam Zakłady Mechanizacji Budownictwa „ZREMB”. Był to jeden z elementów szerszego systemu organizacji polskiego przemysłu maszyn budowlanych. W kolejnych latach struktura ta była wielokrotnie zmieniana, a poszczególne zakłady łączono w większe organizmy gospodarcze.
ZREMB jako rozbudowana struktura przemysłowa
W latach 70. nazwa ZREMB obejmowała już dużą część krajowego zaplecza produkcyjnego dla budownictwa. Dobrym przykładem jest Kombinat Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Poznaniu. W 1977 roku powstało przedsiębiorstwo państwowe typu kombinat, w którego skład weszło dziesięć zakładów. Jednym z nich była Szczecińska Fabryka Maszyn Budowlanych „ZREMB-FAMABUD”. Całość była zgrupowana w Zjednoczeniu Mechanizacji Budownictwa „ZREMB” w Warszawie.
Nie wszystkie zakłady zajmowały się tym samym. Oficjalne dokumenty z końca lat 70. pokazują szeroki zakres działalności przedsiębiorstw związanych z ZREMB-em. Kombinat Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Poznaniu zajmował się między innymi maszynami i urządzeniami do robót budowlanych, żurawiami oraz urządzeniami podnośnymi. Kombinat Napraw Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Radomiu specjalizował się w naprawach maszyn budowlanych, natomiast Przedsiębiorstwo Zaopatrzenia Technicznego Budownictwa „ZREMB” w Warszawie zajmowało się produkcją części zamiennych.
W praktyce oznaczało to stworzenie rozbudowanego zaplecza, w którym poszczególne zakłady mogły specjalizować się w określonych grupach wyrobów. Produkowano maszyny budowlane, urządzenia transportowe i dźwigowe, części zamienne, konstrukcje stalowe, a inne zakłady odpowiadały za remonty i regenerację sprzętu.
Maszyny dla budownictwa
Produkty ZREMB-u były związane przede wszystkim z mechanizacją robót budowlanych. W zależności od zakładu powstawały między innymi żurawie, przenośniki, spycharki, urządzenia podnośne, części zamienne oraz różnego rodzaju maszyny i urządzenia wykorzystywane przy budowie i produkcji materiałów budowlanych.
Jednym z przykładów była Fabryka Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Jasieniu. W dokumentacji archiwalnej zachowały się informacje, że zakład produkował między innymi przenośniki taśmowe przejezdne i stacjonarne, spycharki hydrauliczne oraz żurawiki, a także części zamienne do produkowanego sprzętu. W latach 1977–1982 fabryka znajdowała się w strukturze Kombinatu Maszyn Przemysłu Materiałów Budowlanych „ZREMB-MAKRUM” w Bydgoszczy, a następnie funkcjonowała jako samodzielne przedsiębiorstwo.
Inny profil miały zakłady w Chojnicach. Zakład Budowy Maszyn „ZREMB-CHOJNICE” uruchomiono 2 stycznia 1973 roku. Początkowo należał do Kombinatu Kujawskich Zakładów Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Solcu Kujawskim, a następnie do Pomorskiego Kombinatu Maszyn Budowlanych „ZREMB-MAKRUM” w Bydgoszczy. Produkowano tam między innymi zabudowy autobusowe na samochodach ciężarowych, przyczepy-wywrotki, urządzenia dla wytwórni betonów komórkowych, kafary, tunele grzewcze i naczepy. W latach 80. asortyment rozszerzono także o maszyny rolnicze.
Żurawie i urządzenia dźwigowe
Istotną częścią przemysłu skupionego wokół ZREMB-u były urządzenia dźwigowe. Szczególnie ważne były zakłady w Szczecinie. Ich historia sięga lat 50., a od 1962 roku fabryka była zaliczana do zakładów specjalizujących się w produkcji eksportowej. Szczecińskie żurawie trafiały między innymi do Czechosłowacji, Bułgarii, Chin, Finlandii, Indii, Iraku, Turcji, Węgier, NRD, Rumunii i Wietnamu.
W 1977 roku Szczecińska Fabryka Maszyn Budowlanych „ZREMB-FAMABUD” została włączona do Kombinatu Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Poznaniu. Dokumentacja zachowana w Archiwach Państwowych pozwala więc prześledzić, jak poszczególne fabryki były włączane do większych struktur organizacyjnych.
ZREMB w Warszawie
Nazwa ZREMB była obecna również w Warszawie. Jednym z ważnych zakładów były Zakłady Urządzeń Dźwigowych „ZREMB” przy ulicy Postępu na Służewcu. Fabryka powstała w połowie lat 50. i specjalizowała się w urządzeniach dźwigowych. W późniejszym okresie produkowano tam między innymi dźwigi osobowe i towarowe oraz inne urządzenia związane z transportem pionowym. Kompleks posiadał hale produkcyjne i magazynowe, budynek biurowy oraz wieżę przeznaczoną do testowania wind.
Warszawski ZREMB był częścią większego systemu przedsiębiorstw mechanizacji budownictwa. Jego historia dobrze pokazuje, że nazwa ZREMB nie oznaczała jednej fabryki, lecz szeroką strukturę przemysłową, której poszczególne zakłady miały określone specjalizacje.
Zmiany organizacyjne w latach 70. i 80.
Organizacja ZREMB-u nie była stała. W gospodarce centralnie planowanej przedsiębiorstwa często łączono w kombinaty, następnie je dzielono albo ponownie podporządkowywano innym jednostkom. Przykładem może być sytuacja w zakładach w Jasieniu. W 1977 roku zostały one włączone do „ZREMB-MAKRUM”, natomiast po reorganizacji z początku lat 80. utworzono samodzielną Fabrykę Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Jasieniu. Od października 1982 roku należała ona do Zrzeszenia Przedsiębiorstw Budowy Maszyn i Urządzeń Budowlanych „ZREMB” w Warszawie.
Podobne procesy zachodziły w innych częściach kraju. Archiwalia dotyczące przedsiębiorstwa w Radomiu pokazują, że od 1982 roku działało ono jako samodzielne Przedsiębiorstwo Mechanizacji Budownictwa „ZREMB”. Zajmowało się między innymi remontami maszyn drogowych, produkcją i regeneracją części zamiennych oraz zespołów, a później także produkcją maszyn i urządzeń budowlanych oraz konstrukcji stalowych.
Koniec systemu ZREMB
Przełom nastąpił wraz ze zmianą systemu gospodarczego po 1989 roku. Państwowe przedsiębiorstwa musiały odnaleźć się w gospodarce rynkowej, a dotychczasowy system centralnego planowania, specjalizacji i wzajemnych powiązań między zakładami przestał funkcjonować w dotychczasowej formie.
Wiele przedsiębiorstw związanych z dawnym ZREMB-em zostało sprywatyzowanych, przekształconych w spółki albo zakończyło działalność. Nie oznaczało to jednak całkowitego zniknięcia nazwy. W kolejnych dekadach powstawały i działały spółki wywodzące się z poszczególnych zakładów dawnego systemu.
Dobrym przykładem jest ZREMB-CHOJNICE, który w 1997 roku został przekształcony w spółkę akcyjną w wyniku prywatyzacji. Z kolei tradycje zakładów gorzowskich sięgają 1955 roku. Dzisiejsza Grupa Kapitałowa ZREMB-GORZÓW jest organizacyjnie odrębnym następcą części dawnego przemysłu, a jej zakłady zajmują się między innymi konstrukcjami stalowymi, urządzeniami dźwigowymi i obróbką mechaniczną.
Co właściwie oznaczał ZREMB?
Historia ZREMB-u jest o tyle interesująca, że pod tą nazwą kryje się znacznie więcej niż jedna konkretna fabryka. Był to przede wszystkim element organizacji polskiego przemysłu maszyn budowlanych. W różnych okresach nazwa ZREMB występowała w nazwach kombinatów, zjednoczeń, fabryk, zakładów remontowych i przedsiębiorstw zaopatrzeniowych.
W dokumentach z epoki można więc znaleźć jednocześnie ZREMB w Poznaniu, Radomiu, Warszawie, Szczecinie, Chojnicach, Jasieniu czy Gorzowie Wielkopolskim, Gliwicach, przy czym nie wszystkie te przedsiębiorstwa były ze sobą organizacyjnie związane przez cały okres swojej działalności. Zmieniały się ich nazwy, struktury oraz zakres produkcji.
ZREMB był więc jednym z charakterystycznych elementów powojennego polskiego przemysłu maszynowego. Jego zakłady dostarczały sprzęt potrzebny przy budowie mieszkań, fabryk, dróg i innych obiektów, zajmowały się remontami ciężkich maszyn oraz produkcją części zamiennych. Po transformacji gospodarczej większość dawnej struktury organizacyjnej przestała istnieć, ale część zakładów została przekształcona i kontynuowała działalność już w warunkach gospodarki rynkowej. Dzisiaj ślady tej historii można odnaleźć zarówno w archiwach państwowych, jak i w nazwach przedsiębiorstw będących następcami poszczególnych zakładów.
Dziękujemy za odwiedziny, przeczytanie artykułu i zainteresowanie historią polskich firm oraz rodzimej myśli technicznej. Staramy się w przystępny sposób przypominać o zapomnianych markach, produktach i ludziach, którzy za nimi stoją. Zachęcamy do śledzenia kolejnych materiałów i dzielenia się nimi – każda forma wsparcia pomaga nam rozwijać ten projekt.