|
Getting your Trinity Audio player ready…
|
Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg były jednym z najbardziej znanych zakładów przemysłowych działających na warszawskiej Woli. Przez wiele dekad produkowano tam żarówki, lampy elektronowe i różnego rodzaju źródła światła wykorzystywane zarówno w gospodarstwach domowych, jak i w przemyśle. Historia zakładów dobrze pokazuje przemiany polskiego przemysłu XX wieku – od inwestycji zagranicznego kapitału w okresie międzywojennym, przez nacjonalizację po II wojnie światowej, aż po upadek dużych państwowych fabryk po 1989 roku.
Początki zakładów sięgają lat 20. XX wieku. W 1922 roku koncern Philips rozpoczął przy ulicy Karolkowej w Warszawie budowę nowoczesnej fabryki żarówek. Była to Polsko-Holenderska Fabryka Lampek Elektrycznych. Produkcję uruchomiono już rok później. Zakład szybko się rozwijał, a wraz z nim rosło znaczenie przemysłowej Woli, która w tamtym czasie była jednym z najważniejszych obszarów przemysłowych stolicy. Do Warszawy sprowadzano nowoczesne maszyny i technologie z Holandii, szkolono też pracowników.
W okresie międzywojennym fabryka zwiększała skalę produkcji. Pod koniec lat 30. wytwarzano już miliony żarówek rocznie. Zakład należał do nowoczesnych przedsiębiorstw i był ważnym pracodawcą dla mieszkańców Woli. Wokół fabryki rozwijała się także infrastruktura przemysłowa i mieszkaniowa.
Po wybuchu II wojny światowej zakład został przejęty przez Niemców. Produkcja została podporządkowana potrzebom wojennym III Rzeszy. Według różnych źródeł w fabryce produkowano między innymi elementy wykorzystywane w sprzęcie wojskowym i lampy elektronowe dla okupanta. Jednocześnie pojawiają się informacje o działaniach sabotażowych prowadzonych przez polskie podziemie oraz o wspieraniu Armii Krajowej. Podczas Powstania Warszawskiego teren zakładów został opanowany przez powstańców, jednak po upadku powstania znaczna część zabudowy została zniszczona.
Po wojnie zakłady odbudowano już jako przedsiębiorstwo państwowe. W 1948 roku powstały Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg. Imię działaczki komunistycznej nadano fabryce kilka lat później, w okresie stalinizmu, kiedy podobne nazwy były często stosowane w państwowym przemyśle. Fabryka stała się jednym z ważnych zakładów branży elektronicznej i oświetleniowej w Polsce Ludowej.
W latach powojennych przedsiębiorstwo dynamicznie się rozwijało. Powstał charakterystyczny wielopiętrowy budynek produkcyjno-biurowy przy ulicy Karolkowej. Zakład zatrudniał tysiące pracowników, z czego dużą część stanowiły kobiety. Produkowano tam między innymi lampy rtęciowe, sodowe, halogenowe, promienniki podczerwieni oraz lampy UV. Fabryka należała później do kombinatu Unitra-Polam, skupiającego producentów sprzętu oświetleniowego i elektronicznego.
Zakłady były ważnym elementem życia społecznego Woli. Wielu mieszkańców dzielnicy pracowało tam przez całe życie zawodowe. Jak w wielu dużych przedsiębiorstwach PRL, funkcjonowały przyzakładowe stołówki, opieka socjalna czy działalność sportowa i kulturalna. Fabryka była też miejscem zdobywania kwalifikacji technicznych. Dzięki współpracy z uczelniami rozwijano specjalizacje związane z techniką oświetleniową.
Po zmianach ustrojowych po 1989 roku przedsiębiorstwo zaczęło mieć coraz większe problemy finansowe. Polski przemysł musiał konkurować z zagranicznymi producentami, a wiele państwowych fabryk nie było przygotowanych do działania w nowych realiach gospodarki rynkowej. Zakłady im. Róży Luksemburg stopniowo ograniczały działalność i ostatecznie zostały zamknięte w latach 90. XX wieku.
Po likwidacji zakładów część zabudowy została wyburzona. Przez pewien czas planowano przebudowę terenu na cele biurowe i usługowe, jednak pojawiły się problemy związane między innymi z zanieczyszczeniem terenu rtęcią, używaną wcześniej w produkcji przemysłowej. Dziś po dawnych zakładach pozostało niewiele śladów, choć historia fabryki nadal jest przypominana w opracowaniach dotyczących przemysłowej przeszłości warszawskiej Woli.
Fotografia | Narodowe Archiwum Cyfrowe
- Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg – widok od strony ul. Towarowej. Widoczny neon reklamowy zakładów.
Dziękujemy za odwiedziny, przeczytanie artykułu i zainteresowanie historią polskich firm oraz rodzimej myśli technicznej. Staramy się w przystępny sposób przypominać o zapomnianych markach, produktach i ludziach, którzy za nimi stoją. Zachęcamy do śledzenia kolejnych materiałów i dzielenia się nimi – każda forma wsparcia pomaga nam rozwijać ten projekt.