|
Getting your Trinity Audio player ready…
|
Autosan to jedna z najdłużej obecnych nazw w polskim przemyśle – marka z Sanoka, której korzenie sięgają warsztatu kowalsko-kotlarskiego założonego w 1832 roku przez Mateusza Beksińskiego i Walentego Lipińskiego. Z czasem rzemieślniczy zakład przekształcił się w fabrykę wagonów i maszyn, realizując w końcu XIX wieku duże zamówienia kolejowe dla administracji austriackiej i miast monarchii. Po wojnie i nacjonalizacji przedsiębiorstwo działało jako Sanocka Fabryka Wagonów, a od 1958 roku – już oficjalnie – jako Sanocka Fabryka Autobusów „Autosan”. Bocian w locie, znak rozpoznawczy marki, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych emblematów polskiej motoryzacji.
W pierwszych powojennych latach sanocki zakład odbudowywano z ciężkich zniszczeń, a produkcja stopniowo przechodziła od wagonów i przyczep do autobusów. Na początku lat 50. powstały pierwsze serie międzymiastowych Starów N50/N52, a w następnych latach – rodzina modeli „San” (m.in. H01, H25, H27, H100). Przełomem była rodzina Autosan H9, wdrożona od końca 1973 roku, oraz nowsza H10 – prezentowana od 1981 roku, rozwijana w połowie lat 80. To na tych pojazdach wychowały się pokolenia pasażerów PKS-ów, komunikacji zakładowej i gminnej.
Skalę przedsiębiorstwa najlepiej pokazują liczby z okresu jego największej prosperity. Pod koniec lat 70. roczna produkcja autobusów przekraczała 4 tys. sztuk – w 1978 roku sięgnęła 4220 egzemplarzy. Równolegle fabryka wytwarzała samochody-furgony oraz – w oddziale w Zasławiu – dziesiątki tysięcy przyczep rocznie; w grudniu 1974 roku z taśmy zjechała 400-tysięczna przyczepa. Zatrudnienie w tym czasie sięgało około 7 tys. osób, co czyniło Autosana największym pracodawcą regionu i jednym z filarów krajowego przemysłu środków transportu. W 1990 roku, już w realiach gospodarki rynkowej, wciąż pracowało tu blisko 5 tys. osób.
Transformacja ustrojowa otworzyła przed Autosaniem nowe możliwości, ale i wystawiła firmę na ostrą konkurencję technologiczno-kosztową. W 1991 roku SFA „Autosan” przekształcono w spółkę akcyjną. Pojawiały się nowe rodziny modeli – A09 Tramp, szkolny Smyk, turystyczne i międzymiastowe Lider/Eurolider, a także miejska linia Sancity – a w napędach dominowały zespoły zachodnich dostawców. Mimo modernizacji stopniowo malała skala produkcji i zatrudnienia: w 2000 roku pracowało ok. 1800 osób, w 2012 roku – po redukcjach – około 650. Widać to również po wolumenach rocznych: 2009 – 147 autobusów, 2010 – 112, 2011 – 137, 2012 – 95, a w 2013 roku – do momentu upadłości – 57. Do marca 2013 r. łączna liczba autobusów wyprodukowanych w Sanoku wyniosła 109 407 sztuk.
Kulminacją problemów finansowych i rynkowych był rok 2013. 19 września spółka ogłosiła upadłość, a 7 października Sąd Rejonowy w Krośnie orzekł upadłość likwidacyjną Autosan S.A. W kolejnych miesiącach – przy ograniczonej produkcji i mniejszej załodze – podejmowano próby znalezienia inwestora. Ostatecznie 30 marca 2016 r. majątek przedsiębiorstwa nabyły spółki z grupy kapitałowej Polskiej Grupy Zbrojeniowej: PIT-Radwar i Huta Stalowa Wola. Transakcja umożliwiła wznowienie i porządkowanie działalności autobusowej w formule Autosan Sp. z o.o., m.in. z myślą o kontraktach dla transportu publicznego i formacji mundurowych.
Od 1 grudnia 2022 r. sanocki zakład utracił samodzielność organizacyjną – stał się oddziałem Huty Stalowa Wola S.A. Marka „Autosan” pozostała, ale funkcjonuje już w strukturach większego podmiotu przemysłu obronnego. Skala przedsięwzięcia jest nieporównywalna do tej z lat 70.: w momencie włączenia do HSW zatrudnienie wynosiło około 400 osób, a roczne wolumeny autobusów były wielokrotnie niższe niż w czasach świetności. To obraz długiego marszu od „wagonówki” i sanockiego „giganta” PRL przez trudne lata rynkowej przebudowy po upadłość spółki akcyjnej i przejęcie przez sektor zbrojeniowy – wraz z zachowaniem marki, która dla wielu pozostaje synonimem polskiego autobusu.
Fotografie | Polskie Archiwum Cyfrowe
- Odkryty autobus San H100 Cabrio z turystami w czasie otwarcia Trasy. Widoczny napis „Zobacz poznaj Warszawę” i szyld „Warszawski Ośrodek Turystyki i Wypoczynku Wisła”. Na pierwszym planie przystanek autobusowy linii: J, K, 138, 168, 182, 187, 188. W tle budynki przy pl. Na Rozdrożu.
- „Autosan” w Sanoku. Współtwórcy nowej generacji autobusów serii H-10 na tle nowego pojazdu; autor: A. Łokaj
Dziękujemy za odwiedziny, przeczytanie artykułu i zainteresowanie historią polskich firm oraz rodzimej myśli technicznej. Staramy się w przystępny sposób przypominać o zapomnianych markach, produktach i ludziach, którzy za nimi stoją. Zachęcamy do śledzenia kolejnych materiałów i dzielenia się nimi – każda forma wsparcia pomaga nam rozwijać ten projekt.