|
Getting your Trinity Audio player ready…
|
Polskie Zakłady Optyczne, znane powszechnie jako PZO, należą do przedsiębiorstw, których historia jest ściśle związana z rozwojem polskiego przemysłu precyzyjnego i zbrojeniowego. Firma powstała w Warszawie w 1921 roku, ale jej korzenie sięgają jeszcze XIX wieku, kiedy w stolicy zaczęły powstawać pierwsze zakłady zajmujące się seryjną produkcją przyrządów optycznych. Przez kolejne dziesięciolecia PZO produkowało między innymi lornetki, mikroskopy, przyrządy geodezyjne, celowniki i inne urządzenia wymagające dużej precyzji wykonania.
Historia PZO wiąże się między innymi z warszawską Fabryką Aparatów Optycznych i Precyzyjnych Aleksandra Ginsberga. Zakład ten działał już pod koniec XIX wieku i zajmował się produkcją obiektywów, aparatów fotograficznych, instrumentów geodezyjnych, lunet, lornetek oraz przyrządów celowniczych. Jednym z najważniejszych ludzi związanych z warszawską optyką był Karol Hercyk-Pałubiński, który później pracował w Petersburgu. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powrócił do kraju i wraz z grupą przemysłowców oraz specjalistów postanowił stworzyć przedsiębiorstwo zajmujące się produkcją optyki.
W 1921 roku powstała więc Fabryka Aparatów Optycznych i Precyzyjnych H. Kolberg i S-ka. Wśród jej założycieli znajdowali się Karol Hercyk, Henryk Kolberg, George Coro oraz Kazimierz Mieszczański. Początkowo zakład mieścił się przy ulicy Leszno 119, w pomieszczeniach należących do odlewni Mieszczańskiego. Rozruch fabryki nastąpił w marcu 1922 roku. Początkowo przedsiębiorstwo było niewielkie, jednak bardzo szybko zaczęło się rozwijać.
Duże znaczenie dla rozwoju firmy miały zamówienia wojskowe. Jednym z ważnych kontraktów było zamówienie 1000 lornetek dla polskiej armii. W warunkach odradzającego się państwa polskiego własna produkcja tego rodzaju sprzętu miała znaczenie nie tylko gospodarcze, ale również wojskowe. Rosnące zamówienia wymagały jednak większej powierzchni produkcyjnej. W 1923 roku przedsiębiorstwo nabyło budynek przy ulicy Grochowskiej, a później właśnie ten rejon Warszawy stał się na dziesięciolecia siedzibą PZO.
W 1930 roku nastąpiła istotna zmiana własnościowa. Henryk Kolberg sprzedał swoje akcje, które przejęły francuskie przedsiębiorstwa związane z przemysłem optycznym, między innymi Krauss, Optique et Précision de Levallois oraz Barbier, Bénard et Turenne. Wtedy też przedsiębiorstwo przyjęło nazwę Polskie Zakłady Optyczne. Powstało charakterystyczne logo PZO, przedstawiające dwie soczewki z napisem „PZO Warszawa”. Znak ten przez wiele lat był rozpoznawalnym symbolem polskiego przemysłu optycznego.
W drugiej połowie lat trzydziestych PZO było już ważnym przedsiębiorstwem polskiego przemysłu precyzyjnego. Zakłady produkowały szeroki zakres urządzeń optycznych, między innymi mikroskopy, aparaty fotograficzne, lornetki, celowniki, kompasy, przyrządy nawigacyjne, artyleryjskie i laboratoryjne. Zachowane materiały z okresu przedwojennego wskazują również, że PZO było przedsiębiorstwem przygotowanym do realizacji zamówień związanych z potrzebami Wojska Polskiego.
Rozwój firmy przerwał wybuch II wojny światowej. W czasie okupacji PZO znalazło się pod niemieckim zarządem, a część produkcji została podporządkowana potrzebom okupanta. Według materiałów dotyczących historii przemysłowej warszawskiej Pragi wielu polskich pracowników zakładu angażowało się w działalność konspiracyjną i akcje sabotażowe. W 1944 roku Niemcy rozpoczęli ewakuację wyposażenia. Znaczna część maszyn została wywieziona, a zabudowania PZO w Warszawie zostały niemal całkowicie zniszczone.
Skala zniszczeń była ogromna. Po zakończeniu walk budynki zakładu przedstawiały właściwie obraz ruin. Nie było odpowiednich maszyn, narzędzi ani wyposażenia potrzebnego do normalnego rozpoczęcia produkcji. Część pracowników wróciła jednak do Warszawy i rozpoczęła odbudowę przedsiębiorstwa. W grudniu 1944 roku podczas przeszukiwania ruin udało się odnaleźć precyzyjne narzędzia, które wcześniej zostały ukryte przed Niemcami. Były wśród nich między innymi płytki wzorcowe, mikrometry i przyrządy pomiarowe.
Pierwsze powojenne wyroby PZO powstawały w bardzo trudnych warunkach. W 1945 roku zakład produkował między innymi szkła okularowe i lusterka kieszonkowe, a także rozpoczął produkcję lornetek. Jednocześnie pracownicy poszukiwali maszyn, które można było odzyskać z innych zakładów. Do Warszawy sprowadzano wyposażenie z różnych części kraju, a część maszyn wywiezionych przez Niemców do Czechosłowacji udało się odzyskać. Pod koniec 1946 roku do Warszawy wróciło 65 maszyn.
Ważnym etapem odbudowy było ponowne uruchomienie zakładów przy ulicy Grochowskiej. W 1948 roku PZO zostały upaństwowione i weszły w skład Zjednoczenia Przemysłu Precyzyjnego i Optycznego. W kolejnych latach przedsiębiorstwo rozwijało produkcję i rozszerzało zakres działalności. Oprócz sprzętu wojskowego wytwarzano również urządzenia wykorzystywane w medycynie, geodezji, szkolnictwie i przemyśle.
Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte były okresem intensywnego rozwoju technologicznego. W PZO rozwijano między innymi technologie obróbki i powlekania elementów optycznych. W 1953 roku uruchomiono urządzenia do próżniowego nanoszenia cienkich warstw metali i dielektryków na powierzchnie optyczne. Rozwiązania te pozwalały poprawiać właściwości elementów optycznych i były ważnym elementem rozwoju nowoczesnej produkcji.
PZO zajmowało się także produkcją mikroskopów. W 1962 roku uruchomiono produkcję mikroskopu interferencyjno-polaryzacyjnego PMI, opracowanego wspólnie z Centralnym Laboratorium Optyki. W zakładach rozwijano również produkcję elementów kwarcowych oraz innych specjalistycznych podzespołów. W kolejnych latach przedsiębiorstwo produkowało między innymi mikroprojektory przeznaczone do celów dydaktycznych.
Jednocześnie bardzo ważną częścią działalności PZO pozostawały lornetki. Wśród produkowanych przez zakłady konstrukcji znalazły się między innymi modele LP6×30, LP8×30 oraz LP8×30C. Niektóre konstrukcje były modernizowane z myślą o eksporcie. PZO produkowało także lornetki przeznaczone dla wojska oraz specjalistyczne przyrządy obserwacyjne. Zachowane egzemplarze starszych lornetek PZO są obecnie przedmiotem zainteresowania kolekcjonerów i osób zajmujących się historią techniki.
Z czasem przedsiębiorstwo przestało być wyłącznie pojedynczą fabryką optyczną. Do 1980 roku PZO rozwinęło się w przedsiębiorstwo wielozakładowe, produkujące szeroki asortyment wyrobów precyzyjno-optycznych. Był to okres, w którym zakłady miały znacznie szerszy profil niż kojarzona dzisiaj przede wszystkim z PZO lornetka. Produkowano urządzenia dla wojska, przemysłu, geodezji, laboratoriów i innych odbiorców.
Transformacja gospodarcza po 1989 roku rozpoczęła kolejny, znacznie trudniejszy etap historii przedsiębiorstwa. W 1995 roku państwowe przedsiębiorstwo Polskie Zakłady Optyczne zostało przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. Rok później akcje PZO zostały wniesione do programu Narodowych Funduszy Inwestycyjnych. Firma musiała funkcjonować w zupełnie innych warunkach niż w czasach gospodarki centralnie planowanej, co wiązało się również z procesem restrukturyzacji.
W 2003 roku głównym akcjonariuszem PZO S.A. został Zachodni Fundusz Inwestycyjny NFI. Rok później utworzono PZO Sp. z o.o., do której przeniesiono produkcję wyrobów optycznych przeznaczonych dla wojska oraz zakładów zbrojeniowych w Polsce i za granicą. Był to kolejny etap reorganizacji przedsiębiorstwa i rozdzielenia działalności związanej z produkcją specjalistycznego sprzętu optycznego.
Współczesne PZO jest znacznie mniejszym przedsiębiorstwem niż wielozakładowe PZO z czasów PRL, ale zachowało profil związany przede wszystkim z optyką specjalistyczną. Firma deklaruje produkcję szerokiego zakresu wyrobów wojskowych, a także oferowanie produktów dla odbiorców cywilnych. Zajmuje się również usługami optycznymi i mechanicznymi oraz serwisem i dostarczaniem części zamiennych do sprzętu znajdującego się między innymi na wyposażeniu Wojska Polskiego.
Od 2020 roku PZO Sp. z o.o. należy do Pagacz Defence Group. Współczesna działalność przedsiębiorstwa koncentruje się na optyce wojskowej, w tym lornetkach, celownikach, przyrządach obserwacyjnych i elementach optycznych przeznaczonych do pojazdów bojowych. W ofercie znajdują się również części zamienne oraz usługi związane z obsługą sprzętu optycznego.
Historia PZO jest więc znacznie szersza niż historia producenta popularnych niegdyś lornetek. Firma powstała w pierwszych latach niepodległej Polski, rozwijała technologie potrzebne wojsku i przemysłowi, przetrwała niemiecką okupację i niemal całkowite zniszczenie warszawskiej fabryki, a następnie została odbudowana i rozbudowana w okresie powojennym. Przechodziła później kolejne zmiany organizacyjne i własnościowe związane z transformacją gospodarczą. Obecne PZO jest kontynuatorem tej tradycji, choć działa już w zupełnie innych realiach gospodarczych i technologicznych.
Warto przy tym pamiętać, że znak PZO na starej lornetce, mikroskopie czy przyrządzie optycznym jest dziś nie tylko oznaczeniem producenta. Jest również śladem historii polskiego przemysłu precyzyjnego, który w XX wieku musiał kilkakrotnie budować swoją pozycję praktycznie od podstaw. Przypadek PZO dobrze pokazuje, jak rozwój kompetencji optycznych łączył się w Polsce z potrzebami wojska, nauki, przemysłu i gospodarki cywilnej.
Dziękujemy za odwiedziny, przeczytanie artykułu i zainteresowanie historią polskich firm oraz rodzimej myśli technicznej. Staramy się w przystępny sposób przypominać o zapomnianych markach, produktach i ludziach, którzy za nimi stoją. Zachęcamy do śledzenia kolejnych materiałów i dzielenia się nimi – każda forma wsparcia pomaga nam rozwijać ten projekt.