|
Getting your Trinity Audio player ready…
|
Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski należeli do grona najważniejszych polskich uczonych XIX wieku, a ich wspólne osiągnięcia w dziedzinie badań nad właściwościami gazów stały się kamieniem milowym w rozwoju kriogeniki. Pracowali w Krakowie, w laboratoriach Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie stworzyli jeden z nielicznych w Europie ośrodków zdolnych do osiągania ekstremalnie niskich temperatur. To właśnie tam, w 1883 roku, jako pierwsi na świecie skroplili tlen i azot — gazy wcześniej uznawane za praktycznie niemożliwe do skroplenia.
Zygmunt Florenty Wróblewski, urodzony w Grodnie w 1845 roku, zanim trafił do Krakowa przeszedł długą drogę. Studiował w Kijowie, jednak przerwał naukę, by wziąć udział w powstaniu styczniowym. Po krótkim zesłaniu na Syberię kontynuował edukację w Berlinie i Monachium, gdzie obronił doktorat z elektryczności. Później odbył szereg podróży naukowych po Europie, nawiązując kontakty z uznanymi fizykami oraz zdobywając wyposażenie laboratoryjne, które w Polsce było trudno dostępne. W Krakowie objął katedrę fizyki i szybko stał się jednym z czołowych badaczy niskich temperatur. Zajmował się m.in. wyznaczaniem parametrów krytycznych gazów, badaniem dyfuzji oraz właściwości metali w niskich temperaturach. W 1882 roku jako pierwszy na świecie wytworzył klatrat dwutlenku węgla i opisał jego podstawowe właściwości.
Karol Stanisław Olszewski, urodzony w 1846 roku w Broniszowie Tarnowskim, był fizykiem i chemikiem. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie odbył staż w Heidelbergu. Po powrocie do Krakowa został profesorem i kierował katedrami chemii ogólnej oraz nieorganicznej. Cieszył się dużym uznaniem w środowisku naukowym, zarówno w kraju, jak i za granicą, był członkiem Akademii Umiejętności oraz wielu stowarzyszeń naukowych. Z czasem stał się jednym z najwybitniejszych specjalistów od skraplania gazów i był wskazywany jako kandydat do Nagrody Nobla.
Współpraca Olszewskiego i Wróblewskiego zaowocowała przełomowymi wynikami. Używali kaskadowej metody skraplania: kolejne skroplone gazy, wrząc, obniżały temperaturę, co pozwalało schłodzić następną mieszaninę do jeszcze niższych wartości. Dzięki udoskonalonej aparaturze uzyskiwali początkowo temperatury rzędu –105°C, a później około –160°C. W kwietniu 1883 roku ogłosili wiadomość o udanym skropleniu tlenu (5 kwietnia) i azotu (13 kwietnia). W kolejnych latach zestalili również dwutlenek węgla i alkohol, a ich prace umożliwiły późniejsze skroplenie kolejnych gazów, w tym argonu (co Olszewski osiągnął samodzielnie w 1895 roku).
Losy obu uczonych potoczyły się jednak inaczej. Wróblewski zmarł tragicznie w 1888 roku w wyniku rozległych oparzeń po wypadku w laboratorium. Miał zaledwie 43 lata. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim, a w 2018 roku jego szczątki przeniesiono do Panteonu Narodowego. Olszewski natomiast kontynuował pracę naukową aż do śmierci w 1915 roku. On również spoczął na cmentarzu Rakowickim, a później – podobnie jak jego współpracownik – został uhonorowany przeniesieniem do Panteonu Narodowego.
Dorobek obu badaczy jest do dziś wysoko oceniany. Ich wkład do badań nad gazami określa się jako odkrycia na miarę Nagrody Nobla, a ich nazwiska pojawiają się w opracowaniach dotyczących historii fizyki i chemii. Dzięki ich pracy Kraków stał się jednym z ważnych ośrodków światowej kriogeniki, a przeprowadzone tam eksperymenty położyły fundament pod nowoczesne metody rozdzielania i skraplania gazów.
Dziękujemy za odwiedziny, przeczytanie artykułu i zainteresowanie historią polskich firm oraz rodzimej myśli technicznej. Staramy się w przystępny sposób przypominać o zapomnianych markach, produktach i ludziach, którzy za nimi stoją. Zachęcamy do śledzenia kolejnych materiałów i dzielenia się nimi – każda forma wsparcia pomaga nam rozwijać ten projekt.